- Chmiel zwyczajny- właściwości i zastosowanie
Chmiel zwyczajny (łac. Humulus lupulus) to wieloletnie pnącze, którego najbardziej charakterystyczną częścią są żeńskie kwiatostany, nazywane szyszkami chmielowymi. Roślina jest powszechnie kojarzona z produkcją piwa, ale od wieków znajduje również zastosowanie w ziołolecznictwie. Chmiel tradycyjnie wykorzystywany jest przede wszystkim jako roślina wspierająca wyciszenie, odprężenie i prawidłowy sen. W artykule przyjrzymy się jego właściwościom, zastosowaniu oraz najważniejszym zasadom bezpiecznego stosowania.
Chmiel- najważniejsze informacje
- Nazwa polska: chmiel zwyczajny
- Nazwa łacińska: Humulus lupulus
- Nazwa angielska: Hop
- Rodzina: konopiowate
- Surowiec zielarski:kwiatostany żeńskie (tzw. szyszki)
Chmiel zwyczajny- gdzie występuje?
Chmiel prawdopodobnie pochodzi z Azji. Obecnie roślinę tą można spotkać w całej Europie, na Syberii oraz w Ameryce Północnej.
W Polsce jest to często spotykane dzikie pnącze, rosnące w lasach i wilgotnych zaroślach. Występuje dość często w ogródkach i parkach. Jest to roślina uprawiana na plantacjach zakładanych na potrzeby przemysłu farmaceutycznego i zielarskiego.
Surowiec
W lecznictwie wykorzystuje się kwiatostany żeńskie (tzw. szyszki). Zdecydowanie rzadziej sięga się pędy, liście oraz wąsy chmielu. Na powierzchni każdej szyszki wstępują włoski gruczołowe wypełnione żółtą lub czerwono żółtą substancją, która w trakcie suszenia okrusza się przybierając postać lepkiego proszku, zwanego- lupuliną. Stanowi ona również cenny surowiec lekarski w ziołolecznictwie.
Chmiel- trochę historii
Pierwsza rzecz, która większości z nas kojarzy się chmiel to piwo. Wiadomo, że pierwsze piwo chmielowe warzono już w starożytnym Egipcie, gdzie doceniano jego wartości smakowe i przyprawowe. Prawdopodobnie napój piwny pito także w starożytnej Babilonii. Ponadto piwo z chmielem pili mieszkańcy Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego.
Przeczytaj więcej: Chmiel w produkcji piwa
Pliniusz Starszy polecał chmiel jako jarzynę, którą można było kupić wiosną na targach w postaci młodych pędów. To właśnie z czasów rzymskich pochodzi nazwa lupulus, która oznacza młodego wilka. Rzymianie twierdzili, że pędy chmielu oplatają swoją podporę tak jak wilk dusi swoją ofiarę. Wiadomo, że Grecy i Rzymianie uprawiali chmiel w celach leczniczych i stosowali go jako środek na bezsenność, brak apetytu oraz jako środek zmniejszający popęd płciowy. Co ciekawe nie wykorzystywali jednak chmielu jako dodatku do piwa.
Od czasów starożytnych roślina szybko rozprzestrzeniła się po Europie. Uważa się, że święta Hildegarda spopularyzowała dodawanie chmielu do piwa w naszej części kontynentu.
W średniowieczu chmiel wprowadzono jako roślinę leczniczą, polecaną jako lek dla mnichów i duchowieństwa. Wówczas zaczęto na skalę przemysłową uprawiać chmiel do celów spożywczych i farmaceutycznych. Wówczas pozostałości po produkcji piwa stosowano jako dodatek do kąpieli odmładzających.
W Anglii chmiel uważano za środek, który wywołuje melancholię. Z tego powodu szyszki chmielu zaczęto stosować do produkcji piwa dopiero w XVI w.
Roślina została wprowadzona do medycyny jako środek leczniczy dopiero w Renesansie. Przed II wojną światową stosowano odwar z szyszek w formie inhalacji w leczeniu kataru u dzieci.
Chmiel zwyczajny w medycynie ludowej
Chmiel od wieków był wykorzystywany w lecznictwie. Roślinę to wykorzystywano w medycynie chińskiej czy ajurwedzie, gdzie był wykorzystywany jako lek na podniecenie, napięcie nerwowe oraz bezsenność. Dawniej stosowany w leczeniu skrofulozy, szkorbutu, zapalenia węzłów chłonnych, anemii, blednicy, dny, moczenia mimowolnego, kamicy, krzywicy, limfatyzmu, puchliny wodnej. Zielarze wykorzystywali odwary chmielowe przy zbijaniu gorączki. Z kolei wyciągi alkoholowe z szyszek chmielu miały zastosowanie w leczeniu żółtaczek i niedomóg wątrobowych. Maści chmielowe stosowano w leczeniu trudno gojących się ran i wrzodów. Na Rusi w XIX wieku odwarem z korzeni chmielu leczono żółtaczkę. W dawnych czasach preparaty z chmielu stosowano jako środek zapobiegający szkorbutowi.
Co zawiera chmiel?
Szyszki chmielu oraz lupilina swoje działanie zawdzięczają obecności humulonu i lupulonu oraz kwasów chmielowych i lupulowych. Roślina ta zawiera także oleje eteryczny, którego główne składniki to: humulen, mircen, faranzen. Ponadto chmiel dostarcza cholinę, aminokwasy, trójterpeny, fitoestrogeny, flawonoidy.
CHMIEL ZWYCZAJNY WŁAŚCIWOŚCI I ZASTOSOWANIE
Szyszki chmielu były stosowane w lecznictwie od wieków. Surowiec ten wykazuje szerokie działanie na organizm ludzki, choć nie ma potwierdzonego w badaniach działania. Jednak w tradycyjnym lecznictwie szyszki chmielowe i wyciągi z surowca:
- są stosowane jako środek wzmacniający
- pobudzają wydzielanie soku żołądkowego ułatwiając tym samym trawienie pokarmów
- mogą łagodzić nadmierną fermentację jelitową, działają przeciwbakteryjnie na wiele bakterii jelitowych
- zwiększają przyswajanie pokarmów
- przypisuje się im działanie uspokajające, pomagają obniżyć napięcie nerwowe
- mają zastosowanie przy problemach z zasypianiem
- wykorzystuje się je w leczeniu zaburzeń nastroju i snu
- Wspomagają porost włosów
- Zmniejszają nadmierną potliwość stóp
- Stosuje się na wrzody i trudno gojące się rany ze względu na ich silne działanie bakteriobójcze
Chmiel a sen
Chmiel zwyczajny jest tradycyjnie stosowany jako roślina wspomagająca zasypianie i wyciszenie przed snem. Zawarte w szyszkach chmielowych substancje, w tym składniki olejku eterycznego i związki goryczkowe, mogą przyczyniać się do jego działania uspokajającego i relaksującego. Europejska Agencja Leków uznaje tradycyjne stosowanie preparatów z szyszek chmielu w celu łagodzenia niewielkich objawów napięcia psychicznego oraz jako pomoc w zasypianiu. Warto jednak podkreślić, że jest to zastosowanie tradycyjne.
Jak stosować chmiel?
Chmiel stosuje się przede wszystkim w postaci naparów z suszonych szyszek chmielowych, które są tradycyjnie wykorzystywane ze względu na swoje właściwości uspokajające i wspomagające zasypianie. Szyszki chmielu można również znaleźć w gotowych mieszankach ziołowych oraz preparatach przeznaczonych do stosowania w okresach napięcia nerwowego i problemów ze snem, często w mieszankach z innymi ziołami.
Dowiedz się jak Jak wykorzystać chmiel w kuchni
Jak przygotować napar z chmielu?
- 0,5 g szyszek chmielu
- 200 ml wody
Szyszki chmieli zalać wrzątkiem i pozostawić pod przykryciem na 15 minut. Pić 2-3 razy dzienne po szklance naparu na 30-60 minut przed jedzeniem w celu poprawy trawienia oraz jako środek wzmacniający i rozkurczowy oraz łagodnie uspokajający. Napar można także pić na 30 minut przed zaśnięciem jako środek ułatwiający zasypianie.
Chmiel zwyczajny- działanie niepożądane
- Pyłek i liście chmielu mogą powodować alergię, objawiającą się zapaleniem skóry lub problemami z oddychaniem.
- Chmiel może wywołać reakcję alergiczną w postaci wysypki
- Zbyt duże ilości chmielu mogą wywoływać zaburzenia nerwowe, bóle czy zawroty głowy
- Czasami powodują senność i otępienie
- Lupulina stosowana w dużych ilościach może być trująca
Chmiel zwyczajny- przeciwwskazania
- Ciąża (ze względu na wpływ na skurcze macicy), okres karmienia
- Zdiagnozowane guzy hormonowrażliwe
- Stosowanie leków antyestrogenowych
- Alergia na chmiel
Jakie właściwości mają szyszki chmielu?
Szyszki chmielowe zawierają między innymi substancje gorzkie, olejek eteryczny i związki polifenolowe. Są tradycyjnie wykorzystywane ze względu na działanie wspomagające wyciszenie i zasypianie. Skład chemiczny surowca nie oznacza jednak, że wszystkie przypisywane mu działania zostały potwierdzone u ludzi.
Czy chmiel można stosować codziennie?
Częstotliwość i czas stosowania powinny być zgodne z zaleceniami dla konkretnego preparatu. Jeżeli problemy ze snem lub napięcie nerwowe utrzymują się, nasilają albo nawracają, należy skonsultować się z lekarzem zamiast przedłużać samodzielne stosowanie chmielu.
Czy chmiel pomaga zasnąć?
Preparaty z szyszek chmielu są tradycyjnie stosowane w celu ułatwienia zasypiania. Chmiel występuje również w preparatach złożonych, między innymi w połączeniu z kozłkiem lekarskim. Dowody kliniczne dotyczące skuteczności samego chmielu w leczeniu bezsenności są jednak ograniczone.
Informacja: Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani farmaceutą.
Publikacja: 16.12.2020
Aktualizacja: 09.10.2026
Autor: Alicja Borowska
Autorka Naturalnego Zdrowia. Absolwentka Technologii Chemicznej oraz studiów podyplomowych „Rośliny lecznicze – pozyskiwanie i zastosowanie w fitoterapii i dietetyce”. Autorka książki: Czosnek naturalny antybiotyk
EMA – monografia chmielu zwyczajnego (Humulus lupulus L., flos) .(09.10.2026)
Barlando B., Verotta L., Cornara L., Bottini- Massa E.; Herbal Pronciples in cosmetics, properties and mechanisms of action; CRC Press 2010, str. 188-200
Couplan F., Lazarin A.; Rośliny lecznicze uprawa I zastosowanie; Wyd. Jedność, Kielce 2015, str.24-27
Czikow P., Łaptiew J.; Rośliny lecznicze bogate w witaminy; Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1987, str. 93-95
Górnicka J.; Leki z ogrodu; AWM, Warszawa 2012, 29-30
Halarewicz A.; Atlas ziół- kulinarne wykorzystanie roślin dziko rosnących; Wydawnictwo SBM Sp. Z o.o., Warszawa 2015, str. 34-35
Ożarowski A.; Ziołolecznictwo- poradnik dla lekarzy; PZWL, wyd. III, Warszawa 1982
Ożarowski A., Jaroniewski W.; Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie; Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1989r., str. 127-130
Pajor W. J.; Mała encyklopedia przypraw smaków i ziołolecznictwa; Tempus Plus 1998, str.68-69
Rybak D.; Rośliny lecznicze Atlas, Wyd. Arkady, Warszawa 1993, str. 40-41
Sendesrki M. E.; Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie; Mateusz E. Senderski, Podkowa Leśna 2016, str. 237-240
Skarżyński A.; Zioła czynią cuda; Agencja wydawnicza Comes, warszawa 1994, str. 71-73
Wielka księga ziół; Reader’s digest; Warszawa 2009
- Podobne artykuły
Chmiel w produkcji piwa
Chmiel odgrywa bardzo ważną rolę w produkcji piwa, nadaje mu charakterystyczną goryczkę i dodatkowe nuty aromatyczne, jednak nie jest głównym składnikiem piwa
Zioła stosowane przy nadciśnieniu tętniczym
Jakie zioła pomagają przy nadciśnieniu tętniczym? W fitoterapii nadciśnienia najczęściej stosuje się preparaty z głogu, czosnku, serdecznika, jemioły…
Chmiel zwyczajny – właściwości, działanie, zastosowanie i przeciwwskazania
Chmiel zwyczajny (łac. Humulus lupulus) to surowiec zielarski wykorzystywany w leczeniu zaburzeń układu nerwowego oraz łagodzące popęd płciowy
